پيشگفتار

روشن است که مسئله تقريب ميان مذاهب اسلامى و يگانه شدن صفوف مسلمانان در مقابل دشمنان اسلام از آرزوهايى است که تمام مصلحانى که در دنياى اسلام ظاهر شدند آرزوى آن را داشته‏اند و دراين ميان گستردگى مسوليت متوليان امور مسلمين برکسى پوشيده نيست همچنين است نقشى که حکومت هاى اسلامى در ايجاد برادرى و همزيستى ميان افراد مذاهب اسلامى با گرايش هاى مختلف ايفا مى‏کنند و لازم است که بروز تعصبات مذهبى با ايجاد محدوديت ها جلوگيرى نمايند و در راستاى مصالح مسلمانان گام بردارند.

ترديدى نيست که ارايه الگويى ناب از اسلام نياز به هميارى و همکارى دانشمندان مذاهب مختلف دارد اگر چه بعضى از متفکران، رهبران و دانشمندان تلاش هاى خوبى در اين راه داشته‏اند. چنان که در قرن اول و حتى قرن ششم هجرى شاهد تلاش فکرى گسترده‏اى ميان علما و راويان حديث از مذاهب گوناگون بوده‏ايم. در آن زمان مناظرات علمى مختلفى روى داده است و روش تحقيقات علمى بر ديگر احساسات و جريانات غالب بوده است چنانکه مى‏بينيم با وجود اختلاف در مذهب بعضى از بعض ديگر علوم را فرا مى‏گرفتند.

عده‏اى گمان کرده‏اند هدف از تقريب مذاهب اسلامى اين است که همه مسلمانان دست از مذاهب مختلف خودشان کشيده و تحت‏يک مذهب واحد در آيند يا معنى اين حرکت اين است که عده‏اى از مسلمانان از اعتقادات خويش دست‏ برداشته وارد مذهب ديگرى و اعتقادات جديدى شوند.

اما هدف اصلى و حقيقى که ما را بر آن داشت تا ديگران را نيز بدان دعوت نماييم اين است که تمام مسلمانان را به اوامر خداوند فرا خوانده و بخواهيم که به ريسمان الهى چنگ زنند و روح دوستى و برادرى و مودت زنده گردد، و از تهمت هاى ناروا نسبت‏ به هم از قبيل کفر شرک دست‏ بردارند.

اوايل قرن ميلادى حاضر مصلحانى ظاهر شدند که مردم را به وحدت فرا مى‏خواندند از قبيل سيد جمال الدين اسد آبادى مشهور به افغانى و شيخ محمد عبده، و هم چنين شيخ محمد حسين کاشف الغطاء و شيخ عبد المجيد سليم، و شيخ محمود شلتوت و شيخ محمد تقى قمى وعده زيادى ديگر از علما و انديشمندان اينان خود را موظف مى‏دانستند مسايلى را که خدشه به مقدسات مى زند دامن نزنند.

شيخ محمد تقى قمى براى تحقق اين هدف به کشورهاى مختلفى مسافرت کرده يکى از اين کشورها مصر است که مى‏دانيم جامع الازهر پايگاه علماى اسلام و محل اجتماع بزرگان اهل سنت و جماعت است ايشان تمام بزرگان را به تقريب دعوت نمود و انديشه‏هايش را براى آنان بيان کرد همه را به وحدت کلمه فراخواند عده‏اى اين فراخوانى را اجابت نمودند کسانى که اگر چه مذاهب مختلفى دارند اما خداوند به آنان سعه صدر عنايت کرده است.

حاصل اين تبادل انديشه قوى ايجاد مرکزى در قاهره شد به نام «دار التقريب بين المذاهب الاسلاميه‏» و هم چنين انتشار مجله «رسالة الاسلام‏» که اولين شماره آن در ربيع الاول 1368 هجرى قمرى - يناير 1949 نشر يافت. و تا ماه مبارک رمضان 1392 - اکتبر 1972 ادامه يافت اين مجله مقالات علمى ارزشمندى داشت و موجب شناسايى شخصيت هاى علمى از مذاهب مختلف گرديد.

ديگر از کتاب هايى که اين مرکز به تصحيح و چاپ آن همت گمارد کتاب «مجمع البيان لعلوم القرآن‏» تاليف شيخ بزرگوار امين الاسلام ابى على الفضل بن الحسن الطبرسى از بزرگان علما و مفسرين قرن ششم است‏شيخ جامع الازهر عبد المجيد سليم در آن زمان اين کتاب را چنين معرفى نمود: «کتابى است گرانسنگ، ارزشمند، پربار، و بسيار سودمند، فکر نکنيد که اين ها را براى مبالغه گفته‏ام اين کتاب يکى از مهمترين کتاب هاى مرجع تفسيرى و علوم قرآن است‏». اين کتاب تحت نظارت هيئتى از علما و محققين در اوايل نيمه دوم قرن حاضر انتشار يافت.

آن گاه شيخ محمود شلتوت شيخ جامع الازهر مصر حکمى صادر کرد که مى‏توان به تمام مذاهب از جمله مذهب اهل بيت (عليهم السلام) مراجعه کرد در فتوى مورخ 17 ربيع الاول سال 1378 هجرى قمرى ايشان آمده است که «اسلام تقليد از مذهب خاصى را واجب نکرده است‏بلکه مى‏گوييم هر مسلمانى حق دارد در احکام خود از هر مذهبى که صحت آن بين مردم رواج و احکام آن ها در کتاب هاى ويژه تدوين يافته تقليد نمايد و هر کس مى‏تواند از يک مذهب اسلامى خارج و به مذهب ديگر اسلامى به پيوندد و هيچ مشکلى ندارد و مذهب جعفرى که به شيعه دوازده امامى شهرت يافته از جمله مذاهبى است که تعبد به آن مثل بقيه مذاهب اهل سنت جايز است و سزاوار است که مسلمانان اين را بدانند، و از تعصب جاهلى رها گردند شريعت اسلامى اختصاص به مذهب خاصى ندارد و به يک مذهب خلاصه نمى‏شود همگى اينان تلاش مى‏کنند که اعمالشان مورد قبول خداوند تعالى قرار گيرد و تمام کسانى که خود مجتهد و صاحب نظر در مسايل دينى نيستند مى‏توانند از آنان تقليد نمايند و براساس نظريات فقهى آنان عمل نمايند و هيچ فرقى هم دراين مسئله بين معاملات و عبادات نيست‏».

اين فراخوانى رنگ يک مکتب فکرى به خود گرفت که بر اساس بحث و پژوهش علمى استوار است و تکيه گاه و مستند آن کتاب خداى متعال و سنت رسول اکرم (صلى الله عليه و آله) است‏ بدون توجه به اينکه چه کسى از بزرگان يا مراکز اين سخن را مى‏گويند.

بعد از پيروزى انقلاب اسلامى در ايران رهبر انقلاب و دانشمندان و صاحب نظران در وحدت مسلمانان تاکيد کردند دراين راه تلاش وسيعى صورت گرفت آن يار سفر کرده امت مسلمان و بنيان گزار انقلاب اسلامى حضرت امام خمينى (قدس سره) مکرر بر اين امر تاکيد داشتند اين تلاش هاى گسترده با ميوه‏هاى مفيدى به ثمر نشست و از خود آثار با برکتى بر جا گذاشت.

جانشين صالح امام امت رهبر معظم انقلاب حضرت آيت الله العظمى سيد على حسينى خامنه‏اى (مد ظله) نيز همين راه را پيمود، و فرمان ايجاد مجمع جهانى تقريب مذاهب اسلامى را صادر نمودند، علماء و دانشمندان مختلف از مذاهب گوناگون به عضويت‏شوارى عالى در آمدند.

 ◊ ابتدای صفحه ◊

اهداف مجمع جهانى

چنان که در ماده 3 و 4 آيين نامه داخلى آمده است اهداف مجمع جهانى تقريب چنين بيان شده است:

ماده سوم: اهداف مجمع تقريب عبارتند از:

الف - کوشش در راه ايجاد آشنايى و تفاهم بيشتر بين علما و متفکران و پيشوايان مذهبى جهان اسلام در زمينه‏هاى اعتقادى، فقهى، اجتماعى و سياسى.

ب - سعى در ايجاد هماهنگى و تشکيل جبهه واحد بر اساس اصول مسلم اسلامى مقابل توطئه‏هاى تبليغاتى و تهاجم فرهنگى دشمنان اسلام.

ج - اشاعه فکر تقريب بين توده‏هاى مسلمان و آگاه کردن آنان با توطئه‏هاى تفرقه انگيز دشمنان.

د - کوشش در تحکيم و اشاعه اصل اجتهاد و استنباط در مذاهب اسلامى.

ه - تلاش در راه نيل به آرای فقهى مشترک در مسايل مبتلا به جهان اسلام.

ماده چهارم:مجمع تقريب اهداف فوق را از طرق مختلف تحقق مى‏بخشد از جمله:

الف - شناسايى و تماس با جمعيت ها و انجمن ها و شخصيت هاى گوناگون مسلمان که مويد تقريب بين المذاهب هستند بمنظور ايجاد زمينه فعاليت هاى مشترک.

ب - تاليف و تحقيق و نشر و توزيع کتب و مطبوعات و تحقيقات و بررسی هاى علمى و اجتماعى مناسب در زمينه مسايل مشترک مذاهب الاسلامى.

ج - ايجاد و گسترش فعاليت هاى حوزوى و دانشگاهى در زمينه فقه و اصول تطبيقى.

د - برگزارى مجامع و جلسات ثابت و فوق العاده.

مرکز تحقيقات علمى و مجمع جهانى تقريب مذاهب اسلامى و آيين نامه داخلى آن.

در راستاى همين اهداف به شکرانه خداوند بارى تعالى (جل جلاله) مرکز علمى در سال 1370 برابر با 1990 ميلادى در شهر قم تاسيس گرديد و مواد زير در آيين نامه آمده است:

ماده اول: نام اين مرکز«مرکز تحقيقات علمى مجمع جهانى تقريب مذاهب اسلامى‏» است که در اين اساس نامه به اختصار «مرکز» ناميده مى‏شود و معرف بعد علمى مجمع بوده اهداف مقدس آنرا دقيقا دنبال مى‏کند.

ماده دوم: هدف اين مرکز بررسى و تحقيق روش هاى علمى، فقهى، کلامى، قرآنى، حديثى، و تاريخى مذاهب اسلام است که در حال حاضر پيروانى دارند، به قصد شناخت مبانى و اصول و ادله و مميزات و خصوصيات مذاهب، و مقايسه آنها با يکديگر، تا آن چه در تقريب مذاهب ضرورت دارد دانسته شود به اين شرح:

اولا: فرق عمده ميان مذاهب در اصول کلى و مسايل فرعى و جانبى.

ثانيا: شيوه استدلال و مقدار استحکام ادله هر يک از مذاهب.

ثالثا: اصطلاحات رايح و نقطه نظرهاى آنان و مقايسه ميان آن ها.

رابعا: پيدا کردن راه هاى علمى و اصول فنى تقريب مذاهب در مسايل مورد اختلاف يا «فرهنگ تقريب علمى‏».

ماده سوم: ارکان مرکز عبارتند از:

1 - هيات علمى.

2 - سرپرست مرکز.

3 - گروه هاى تحقيقى.

ماده چهارم: هيات علمى از ميان فضلا و مدرسان حوزه، اساتيد دانشگاه و محققان آشنا به روش تحقيق با نظر شوراى عالى و با ابلاغ دبير کل مجمع، انتخاب مى‏شوند.

ماده پنجم: وظايف هيات علمى عبارتست از:

1 - تنظيم و تصويب برنامه‏ها و طرح هاى تحقيقى هر يک از گروه ها.

2 - نظارت و راهنمايى و ارزيابى کارها.

ماده ششم: دبير کل و دو تن از اعضاى شوراى عالى مجمع به انتخاب اين شورا عضو هيات علمى و رابط ميان مرکز و شوراى عالى خواهند بود.

ماده هفتم: سرپرست مرکز با رعايت ماده چهارم، از ميان محققان و روحانيون با تجربه انتخاب مى‏شود.

ماده هشتم: وظيفه سرپرست مرکز اجرای کليه طرح هاى مصوب و اداره مرکز است.

ماده نهم: سرپرست مرکز عضو هيات علمى و معاون پژوهشى مجمع است.

ماده دهم: گروه هاى علمى در حال حاضر طبق نيازهاى مجمع، با تصويب هيات علمى تشکيل مى‏گردد.

ماده يازدهم: اعضاى گروه ها با انتخاب هيات علمى از ميان فضلا و محققان انتخاب مى‏شوند.

ماده دوازدهم: هيات علمى موظف است نيازهاى مجمع را در اولويت قرار دهد از اين قبيل:

1 - تاليف کتاب هاى درسى فقه، اصول، کلام، تفسير، و ... به شيوه مقارن جهت تدريس در دانشگاه مذاهب اسلامى.

2 - تاليف کتاب هاى غير درسى در همين زمينه‏ها مبنى بر مقارنه ميان مذاهب و دفع اتهامات و شايعات نسبت‏ به مذاهب با روش هاى نو و ابتکارى.

3 - تهيه معجم ها و دايرة المعارف‏هاى مختلف به شيوه مقارن.

4 - پاسخ به سوالات علمى.

5 - تصحيح متون مناسب تقريب فقهى يا کلامى و غير آن.

 ◊ ابتدای صفحه ◊

فعاليت هاى مرکز تحقيقات علمى

نظر به اهميت‏ بحث ها و تاثير آن در تقريب مذاهب، مرکز اقدام به يک سرى فعاليت علمى نموده است که به شرح و توضيح آن مى‏پردازيم:

1 - تدوين کتاب تفسير روايى شامل مهم ترين اخبار و روايات که در کتاب هاى علماى حديث و تفسير فرق مختلف آمده است.

2 - تاليف مجموعه‏اى فقهى که همه آرای مذاهب اسلامى در مسايل مختلف را در بگيرد.

3 - تدوين مجموعه قواعد فقهى جديد که نظريات دانشمندان مذاهب اسلامى در آن آمده باشد.

4 - گرد آورى و سامان دهى سخنان «روايات‏» پيامبر اسلام که تمام ارباب حديث از مذاهب مختلف بر آن اتفاق دارند.

5 - تدوين کتابى جهت‏شناسيايى راويانى که نقل حديث آنان بين مذاهب مختلف شهرت يافته است.

6 - نوشتن جديدترين مباحث در علم کلام و عقايد اسلامى.

7 - تدوين مجموعه اصطلاحات اصول که دانشمندان مذاهب مختلف بدان نظر داشته‏اند.

8 - تدوين مجموعه‏اى در شناخت واژه‏هاى کلام همراه با ارايه نظريه‏هاى مختلف از مذاهب گوناگون.

9 - نوشتن مباحث اصول فقه که دانشمندان مذاهب مختلف بيان کرده‏اند.

10 - تحقيق تعدادى زياد از کتابهايى که پيرامون تقريب بين مذاهب نگاشته شده است.

 ◊ ابتدای صفحه ◊

کارهاى انجام شده مرکز تحقيقات علمى

در مدت کوتاه عمر مرکز تعدادى از اهداف که در آيين نامه داخلى آمده لباس عمل پوشيده است و به واست‏ خداوند مرکز باقى اهداف خود را با تلاش پيگر دنبال مى‏نمايد تا اهداف عالى خود را تحقق بخشد يکى از اين اهدف که تاکنون لباس عمل پوشيده است عبارت است از چاپ و توزيع کتابهاى زير:

هم چنين تعدادى ديگر از اين مجموعه ‏ها که مورد توجه قرار گرفته عبارتند از: